Mấy dòng thương nhớ gửi đồng bằng

Ngoài mấy tỉnh thượng nguồn, bà con lại đón mùa nước nổi bằng cái niềm vui quen thân. Dẫu rùa rắn cá tôm bây giờ hiếm hoi dữ lắm. Nhưng so mấy năm trời khô rang, bông súng với cá linh đầu mùa không có mà ăn — trời ơi, ai mà không thèm tô canh chua cá linh non, nồi mắm kho bông điên điển nghi ngút khói livestream lên cho bạn bè nó thèm điếc con rái!

Năm nay mưa dai, mưa dài. Trời trút nước coi bộ nhiều hơn mấy năm trước. Đường ngập cũng có lý do: chỗ thì nâng lên, chỗ thì lấp cống, rồi nghẽn tùm lum.

Nhưng bà con miền Tây mình quen rồi, chuyện gì rồi cũng qua. Khổ tới đâu thì cũng ráng “kệ nó đi”, miễn sống cho vui, cho khỏe. Dzô cái là quên chuyện buồn.

Không phải ai cũng hợp cái kiểu “kệ nó đi” đâu. Nhưng không vậy thì biết sao giờ? Mười năm trở lại đây, cả triệu đứa nhỏ bỏ quê lên Sài Gòn, Bình Dương, Đồng Nai… Rồi đứa nào chịu không nổi áp lực lại chạy về. Miền Tây thương tụi nhỏ dữ lắm, đâu bỏ cho đặng. Người ở lại thì ráng giữ làng xóm, mương rạch, coi như giữ đường rút cho con.

Nghĩa tình miền Tây — nghe như câu kêu gọi. Ai chưa đặt chân trần xuống ruộng đồng, chưa thấy nước lấp xấp chân đê, thì chỉ cần đọc mấy bài dự thi cũng sẽ thấy thương, thấy nhớ, thấy đồng bằng này thiệt lạ: nó hiền, nó rộng, nó chở che.

Những bài viết trong cuộc thi đó, phần nhiều là tản văn, tùy bút — nghĩa là để cảm xúc nó chảy. Cứ nhắc chuyện đồng bằng là bức tranh hiện về: ghe xuồng, bông súng, tiếng chim kêu, mùi bùn non, tiếng cãi lộn dễ thương như mớ chim chằng nghịch nhau trên nóc nhà. Không cần văn hoa chi, đời thường tự nó đã đẹp.

Nhưng cũng có mấy bài — mới đọc tới đoạn gây xúc động thì… cái cụp nó dừng. Như ai đang kể chuyện mà bị gọi điện giữa chừng. Có bài thì cứ lượm ký ức rời rạc, không gom lại thành cái gì làm người đọc “đã”.

Có tác giả đứng ngay giao điểm của mấy văn hóa Khmer – Chăm – Việt mà không chịu kể sâu. Uổng!
Có người chạm tới triết lý luôn rồi, mà thiếu chút “độ khoan sâu” nên không tới.

Đồng bằng mình đang đối mặt đủ thứ: biến đổi khí hậu, sạt lở, chìm lún, dịch bệnh… Toàn chuyện lớn. Nhưng còn mấy cái khó không gọi tên được, vì nó lạ, nó nhanh, nó đè đồng bằng không kịp trở tay. Thành ra, viết để nhớ, để thương chưa đủ nữa. Tới lúc phải viết để hành động, để giữ lấy đất đai – con người.

Đọc mấy bài dự thi, tôi khoái lắm. Người viết chân chất, thương từng miếng đất, từng nhịp sống quê mình. Chuyện gỡ cá phải khéo kẻo rách lưới, chuyện con chim đuổi con chim vì tranh cái tổ — đọc mà thấy thương cái chất người miền Tây: hiền, thiệt, sâu sắc.

Nhưng giải pháp cho đồng bằng thì khó lắm.
Thấy được vấn đề là một chuyện — nói cho ra trò, cho mới, cho đúng chỗ nghẽn lại là chuyện khác.

Nói thiệt:
đồng bằng giờ giống như bệnh nhân nặng — phải định bệnh cho đúng, kê toa cho trúng, thuốc phải đủ liều, đủ ngày, đủ pháp đồ.
Thiếu cái nào cũng gây di chứng.

Bài viết dự thi đa phần chịu khó tìm dữ liệu, dẫn chứng, hệ thống ngon lành. Nhưng để “hiến kế” thiệt sự — phải cập nhật liên tục, phải hiểu xuất nhập khẩu, hiểu biến động địa chính trị, hiểu doanh nghiệp đang làm gì. Không thể chỉ dừng lại ở hoài niệm.

Nghĩa tình miền Tây — nói gọn là kêu nhau thương lại đồng bằng, hiểu nó hơn, lo cho nó nhiều hơn.
Bởi nơi này, ngày nắng cháy mỡ đầu cũng chịu. Ngày nước tràn vô, cũng cười mà lội.
Ít than — mà thương thì thương bằng ruột gan.