Sa Đec's Life
Land of the Lotus - 蓮華之境
Nếu gọi nữ quyền trong phim là một “mùi”, thì Marvel thường là mùi nước hoa: xịt lên một cái là thơm liền, thơm rõ, thơm có chủ ý. Còn TVB giống mùi bếp: có lúc thơm lừng, có lúc khét, có lúc ám vào áo… nhưng nhìn chung là mùi của đời sống. Và vì là “mùi đời”, TVB khiến người ta vừa thương vừa bực, vừa khen vừa chửi suốt… hơn hai chục năm.
Fan Marvel khen gì?
Fan khen trước hết ở cảm giác “cuối cùng cũng đến lượt mình”. Thấy phụ nữ bay, đấm, lãnh đạo, cứu thế giới – nghe thì đơn giản, nhưng với nhiều khán giả nữ, đó là một kiểu “được nhìn thấy” mà điện ảnh đại chúng từng keo kiệt rất lâu. Fan cũng khen sự đa dạng: nữ anh hùng không chỉ là “sexy sidekick” mà có tuổi, có văn hoá, có tính cách “không cần dịu dàng để được yêu”.
Nhưng ta· để ý: phần lớn lời khen fan Marvel đặt vào sự hiện diện (presence) hơn là độ sâu (depth). Kiểu: “Có rồi đó, quý rồi đó.” Còn chuyện nhân vật có thật sự sống động hay chỉ là mô hình “tượng đài”, fan thường bỏ qua hoặc chấp nhận vì “franchise mà”.
Anti Marvel chê ra sao?
Anti chê Marvel theo hai tầng:
Tầng 1 (chê nội dung): “phim dở thì đừng núp sau nữ quyền”. Họ gọi nhiều phim/series là “thuyết giảng”, thoại như đọc tờ rơi, nhân vật nữ bị viết theo dạng “đúng chuẩn” nên thiếu góc cạnh, thiếu sai lầm đáng yêu. Chê nhất là cảm giác tất cả phải phục vụ thương hiệu – nữ quyền cũng thành một món trong menu marketing.
Tầng 2 (chê ý thức hệ): đây là vùng “chiến tranh văn hoá” – chê “woke”, chê “agenda”, chê “đàn ông bị dìm”, chê “Mary Sue”. Tầng này lẫn lộn giữa phê bình và định kiến, nhưng đáng nói là nó ồn và dễ tạo ảo giác rằng “khán giả ghét nữ quyền”. Thực ra nhiều người chỉ ghét cách làm nữ quyền thiếu tinh tế.
Vấn đề của Marvel, theo ta, không phải “có nữ quyền hay không”, mà là nữ quyền ở đây hay rơi vào dạng thông điệp đóng gói. Marvel giỏi tạo khoảnh khắc biểu tượng (biểu cảm ngẩng cao đầu, nhạc nổi lên, camera tôn vinh), nhưng đôi khi lại yếu ở chỗ: sau khoảnh khắc ấy, nhân vật nữ trở về làm mảnh ghép của guồng máy. Có quyền lực, có slogan, nhưng thiếu những cảnh đời thường đủ sắc để khán giả tin nhân vật này có da thịt.
Nói phũ: Marvel làm nữ quyền kiểu “nói cho thế giới nghe”.
TVB từ đầu 2000s đã quen với hình tượng nữ “không hiền”: nữ luật sư, nữ bác sĩ, nữ cảnh sát, nữ doanh nhân, nữ quản lý, nữ hoàng hậu cung đấu… Có thể kể một mốc dễ nhớ như War of the Genders (2000): nữ chính thông minh, sắc sảo, giỏi nghề, đối thoại như bắn rap. Và sau đó là cả một dòng TVB nơi phụ nữ nắm câu chuyện bằng cái miệng, cái đầu và cái gan.
Fan TVB khen gì?
Fan TVB (trong đó có ta) khen mấy điểm rất “đời”:Nữ quyền là hành vi chứ không phải khẩu hiệu. Nữ chính TVB không nhất thiết đứng giữa phim tuyên bố “tôi độc lập”. Cô ấy độc lập bằng cách đi làm, trả nợ, cãi sếp, xử lý drama công sở, đỡ đần gia đình, chịu trách nhiệm cho sai lầm của mình. Nữ quyền nằm trong việc không trốn tránh hậu quả.
Đối thoại TVB cho phụ nữ quyền lực ngôn ngữ. TVB rất biết viết thoại cho nữ: sắc, nhanh, có vần điệu, có “độ châm”. Khi một nữ nhân vật nói ra một câu chốt hạ, khán giả thấy sướng vì đó là quyền lực mềm: lời nói điều khiển nhịp phim.
Nữ không chỉ là tình yêu. Trong nhiều phim TVB, tình yêu quan trọng nhưng không phải “cái kết duy nhất”. Bạn thấy phụ nữ đấu vì danh dự nghề nghiệp, vì vị trí, vì đứa con, vì cha mẹ, vì tự trọng, vì “mặt mũi” trong cộng đồng. Nghe có vẻ cổ, nhưng nó phản ánh đúng xã hội Á Đông: nữ quyền không phải lúc nào cũng là “tôi – cá nhân”, mà còn là “tôi – trong mạng lưới trách nhiệm”.
Anti TVB chê ra sao?
Anti TVB chê khá chí mạng, và ta cũng không phản đối hết: TVB hay giả vờ hiện đại rồi kéo nhân vật về chuẩn cũ. Nữ chính có thể mạnh cả 25 tập, nhưng đến tập cuối lại “hạ cánh” bằng một bài học đạo đức kiểu: phải hy sinh, phải chịu đựng, phải mềm lại cho yên nhà. Nữ quyền bị “reset” để giữ trật tự.
“Nữ cường” bị viết thành “chanh chua”. Có một loại nữ mạnh trên TVB bị đóng khung: nói to, gắt, kiểm soát, đố kỵ. Anti bảo TVB biến phụ nữ mạnh thành “unfeminine” và dùng đó để dạy khán giả rằng: mạnh quá là không đáng yêu. Điểm này, ta thấy đúng… khá thường xuyên. Cung đấu/workplace drama đôi khi biến nữ quyền thành nội chiến giữa phụ nữ.
TVB rất thích cho phụ nữ đấu nhau bằng thủ đoạn, khiến người xem tưởng “phụ nữ quyền lực” đồng nghĩa với “phụ nữ tàn nhẫn”. Nếu không khéo, nó thành câu chuyện: đàn ông đứng ngoài, phụ nữ tự xé nhau. Nói gọn: TVB làm nữ quyền kiểu “sống trong xã hội mà đòi phần mình”. Vì thế nó thấm, nhưng cũng dễ bực: bởi xã hội đó vốn không công bằng, và TVB nhiều khi… chấp nhận nó như mặc định.
Nếu đo nữ quyền bằng tuyên ngôn, Marvel thắng. Marvel có hình ảnh biểu tượng, có chiến dịch truyền thông, có sự kiện văn hoá. Marvel làm bạn thấy “phụ nữ cũng có thể là siêu anh hùng” theo nghĩa toàn cầu. Nhưng nếu đo nữ quyền bằng độ gần đời sống, TVB ăn điểm. TVB cho ta thấy phụ nữ làm siêu anh hùng theo nghĩa… trả tiền điện, chịu sếp, đối mặt họ hàng, giữ thể diện, vừa giận vừa thương người thân mà không thể bỏ đi.
Ta nghiêng về TVB vì một lý do hơi “khó nói”: TVB không cần chứng minh phụ nữ mạnh bằng cách biến họ thành tượng đài hoàn hảo. Phụ nữ TVB thường có lỗi. Mà có lỗi thì mới có hành trình. Marvel đôi khi sợ làm nữ chính “xấu” vì sợ phản ứng dư luận, nên nhân vật bị “bọc nhựa”: sạch sẽ, đúng đắn, ít gai.
Ngược lại, TVB cũng có cái dở rất TVB: thích dạy đời. Khi TVB dạy đời, nữ quyền biến thành “chịu đựng để trưởng thành”, nghe xong muốn… tắt tivi.
Ta không cần phim phải giảng “feminism” mới gọi là nữ quyền. Với ta, một phim nữ quyền là phim làm khán giả nữ (và cả nam) nhìn vào nhân vật nữ và nghĩ: “Ờ, mình hiểu cảm giác đó.” Hiểu cảm giác bị đánh giá, bị soi, bị buộc lựa chọn giữa yêu và tự trọng, giữa sự nghiệp và gia đình, giữa mạnh mẽ và được yêu.
Marvel cho ta cảm giác “được truyền cảm hứng”. TVB cho ta cảm giác “được thấu hiểu”. Và nếu hỏi ta chọn cái nào… ta chọn cái thấu hiểu, vì đời sống vốn đã quá mệt để cần thêm khẩu hiệu.
Nhưng công bằng mà nói: lý tưởng nhất là Marvel học TVB ở chất đời, và TVB học Marvel ở sự dũng cảm không reset nhân vật về chuẩn cũ. Khi đó, nữ quyền không phải một chiến dịch, cũng không phải một bài đạo đức, mà là một câu chuyện người.
Ý kiến của một nhà phê bình nghiệp dự
Bình luận